تبلیغات
قلم و اندیشه ها - ویژگی های امت اسلام
ویژگی های امت اسلام


اسوه و جامعه نمونه و برتر

از ویژگی هایی كه قرآن برای امت اسلام بر می شمارد اسوه و الگو بودن است. از این رو امت اسلام می بایست به گونه ای درجهان عمل كند كه بتواند به عنوان الگو و سرمشق برای جوامع دیگر انسانی قرار گیرد. تلاش برای ایجاد جامعه ای كه بنیاد آن بر امنیت نهاده شده باشد و همه بتوانند در آرامش و آسایش مادی و معنوی از همه ظرفیت ها و توانمندیهای خویش برای دست یابی به كمال انسانی بهره گیرند، از جمله خواسته های هر انسان و جامعه انسانی است؛ زیرا جوامع برای دست یابی به این اهداف شكل گرفته و می گیرند و انسان برای دفع زیان ها و جلب سودها و منفعت ها به سوی اجتماع كشیده می شوند و به ایجاد و پدیداری اجتماعات دست می زنند. با این همه انسان به جهاتی در تشكیل جامعه انسانی كامل شكست خورده و جوامعی را ایجاد می كنند كه یا برخی از نیازهای ایشان را از ایجاد جامعه تحقق می بخشد و یا گاه حتی در نقش تقابلی قرار گرفته و بر خلاف اهداف ایجادی جامعه، انسان ها را با مشكلات دوچندانی مواجه می سازد.
ایجاد و تشكیل جامعه نمونه و برتر كه بتواند همه و یا بعضی از اهداف تشكیل جامعه را تحقق بخشد، امری است كه مورد توجه قرآن و خداوند است. خداوند از مومنان واقعی می خواهد تا با تلاش و جان فشانی خویش جامعه ای را شكل بخشند كه بتواند به عنوان نمونه و سرمشق عملی برای دیگر جوامع قرار گیرد و انسان ها و جوامع دیگر بتوانند با بهره گیری از روش ها و شیوه های جامعه برتر، جوامع خود را شكل داده و یا شیوه ها و روش های نادرست آن را اصلاح و بازسازی كنند.
هدف از تشكیل و ایجاد چنین جامعه ای اتمام حجت و پاسخ گویی به انتقادات و اشكالاتی است كه از سوی مردم انجام می شود؛ زیرا بسیاری براین باورند كه امكان تشكیل جامعه كامل و نمونه ای كه بتواند همه اهداف انسانی ایجاد جوامع را برآورده سازد، ناشدنی دور از دسترس است، هرچند كه در حوزه نظر و اندیشه چنین تصویر و ترسیمی ممكن و شدنی است اما امری نوشته بر كاغذ و حكم و تصوری در ذهن است كه قابلیت اجرا و تحقق در حازخ را ندارد. ایجاد جامعه كامل و برتر پاسخی قاطع به این انتقادات و اشكالات است تا افزون بر اتمام حجت بر مردمان آنان را به نمونه های عینی و الگوهای خارجی رهنمون سازد. تاكید قرآن بر گواه بودن امت اسلام نسبت به مردمان (بقره آیه 143) از آن روست تا مردم با پیروی از این سرمشق و الگو عینی جامعه برتر بتوانند خود نیز اقدام به تشكیل و ایجاد آن كنند و مدعی عدم امكان و تحقق نشوند.
بنابراین از ویژگی های مهم و اساسی امت اسلام و جامعه برتر ایمانی، اسوه و سرمشق بودن آن برای دیگر انسان ها و جوامع است. از این رو بر امت اسلام لازم است كه به گونه ای جامعه خویش را ایجاد و مدیریت نماید كه بتواند الگویی واقعی از جامعه كامل و برتر را ارایه دهد و حجت را بر مردمان تمام كرده و پاسخی قاطع به انتقادات و اشكالاتی دهد كه از سوی انسان ها مطرح می شود و براین باورند كه در جهان مادی امكان تحقق جامعه كامل و برتر انسانی وجود ندارد و جامعه درهرحال به سوی فساد و تباهی و بهره كشی می رود. پاسخ به این دست از اشكالات را می بایست نه در مقام نظر و اندیشه بلكه در مقام عمل به مخالفان و طرفدران عدم امكان جامعه برتر داد.

گواه اعمال

از ویژگی ها امت اسلام آن است كه گواه اعمال دیگران است. چنان كه گفته شد مردمانی هستند كه براین باورند كه نمی توان به جامعه كامل و نمونه دست یافت كه همه اهداف ایجادی تشكیل جامعه را فراهم آورد از این رو امت اسلام با تشكیل چنین جامعه ای می كوشد تا امكان و وقوع چنین جامعه ای را در زمین به دیگران نشان دهد. ایجاد جامعه برتر این امكان را می بخشد تا منتقدان دست از انتقاد بشویند و دشمنان و مخالفان دلیلی برای مخالفت نیابند.
جامعه اسلامی و امت اسلام این امكان را می دهد تا به عنوان تراز مورد توجه قرار گیرد و اعمال و رفتار جوامع دیگر بدان سنجیده و ارزیابی شود و كارنامه اعمال جوامع و امت های دیگر بر پایه اصول و معیارهای عینی جامعه اسلام سنجیده و داوری شود. از این رو امت اسلام می بایست به گونه ای باشد و عمل كند كه بتواند معیاری برای داوری و ارزیابی قرار گیرد. (بقره آیه 143)

اتمام حجت خدا

امت اسلام با رفتار و كردار و عقاید مناسب و درست خویش به گونه ای می باشد كه حجت بر دیگران تمام می شود. مخالفان و معترضان دلیلی برای مخالفت نخواهند یافت و خداوند بدین وسیله حجت خویش را بر دیگران تمام می كند.
در آیات قرآنی به این نكته توجه داده شده است كه خداوند تا زمانی كه حجت خویش را بر دیگران به پایان نرسانده و اتمام حجت نكرده باشد، از مردمان گناهكار و بزهكار انتقام نمی گیرد. امت اسلام این امكان را به خدا می دهد تا حجت خویش را ضدمخالفان و دشمنان خدا و پیامبر به پایان برد و هیچ توجیه و عذری برای آنان باقی نماند. از این رو امت اسلام می بایست به گونه ای رفتار نماید كه بتواند حجت خدا بر دیگران باشد و عذری و بهانه ای برای مخالفان و دشمنان باقی نماند. (بقره آیه 143)

اعتدال و میانه روی

از ویژگی جامعه برتر و امت اسلامی و قرآنی، اعتدال و میانه روی و پرهیز از افراط و تفریط است. امت اسلام می بایست در همه زمینه ها اصل اعتدال و میانه روی را به عنوان یك روش و اصل حاكم مورد توجه و تاكید قرار دهد و از زیاده روی و كوتاهی درهر امری خودداری ورزد. اعتدال و میانه روی كه در آیه 143 سوره بقره به عنوان امت وسط و میانه از آن یاد شده است، از نظر معنایی و مفهومی گستره گسترده و وسیعی را دربرمی گیرد. از این روست كه شامل میانه روی در امور اجتماعی، سیاسی و اقتصادی و مانند آن می شود.
برای دست یابی به معنا و مفهوم درست از اعتدال و میانه بودن امت اسلامی می بایست به آیاتی مراجعه كرد كه به ویژگی های مؤمنان توجه داده و مؤمنان را به عنوان گروهی دور از هرگونه افراط و تفریط و اسراف و تبذیر یاد می كند. بنابراین امت اسلامی می بایست برای تحقق میانه روی كارها و اعمالی را در حوزه عمل اجتماعی انجام دهد كه به دور از هر گونه اسراف و تبذیر و افراط و تفریط باشد.
در حقیقت تأكید قرآن بر اعتدال به معنای اهتمام اسلام به مسئله عدالت در همه حوزه های فردی و اجتماعی و اقتصادی و سیاسی و نیز در حوزه مادی و معنوی است. اصولا اسلام جهان را بر پایه و محور عدالت می بیند و بیرون رفتن از عدالت و اعتدال را بیرون رفتن از وضع كامل و نمونه ارزیابی و تحلیل می كند. از این روست كه از مردم می خواهد تا همواره بر عدالت و اعتدال رفتار كنند و مواضع و ایستارهای فردی و اجتماعی خویش را بر این محور سامان دهند.

ایمان به خدا

ایمان به خدا به معنای باوری عینی و عملی به اوست. امت اسلام می بایست به گونه به خدا ایمان داشته باشد كه در همه حوزه های بینشی و نگرشی این ایمان به خوبی در او نمود داشته باشد. هر كس به این امت بنگرد آن را الگو و سرمشقی كامل از ایمان به خدا بیابد.
اگر امت برخلاف ایمان خود عمل كند نمی تواند مدعی آن باشد كه ایمان واقعی دارد. بنابراین لازم و ضروری است كه در بینش و نگرش خویش چنان باشد كه هر كس به ایشان بنگرد ایمان آورد و خدا را به عنوان عاملی مهم در راستای ایجاد چنین جامعه مؤثر ببیند. اگر جامعه با خدای خویش رو راست باشد رفتاری را انجام نمی دهد كه از آن بوی كفر و عناد برمی خیزد. بهترین شیوه دعوت دیگران به بینش و نگرشی آن است كه خود به درستی به آن عمل كنیم و باورهای خویش را در همه حوزه ها نشان دهیم. (آل عمران آیه110)

حق گرایی

از ویژگی های امت اسلام، حق گرایی است. امت نه تنها در حوزه اعتقادات در جست وجوی حق است و می كوشد تا به حق دست یافته و بدان ایمان آورد و باورهای خویش را بر پایه آن سامان دهد، بلكه در حوزه دیگر نیز درپی حق و حقیقت است. گرایش شدید به حق و حقیقت در ایشان به قدری است كه همگان به سادگی می توانند دریابند كه بینش و اندیشه حق است كه در زندگی ایشان تجلی كرده است و آنان مظهر حق و حقیقت هستند. خداوند در اندیشه و بینش آنان به عنوان حق مطلق مورد توجه است و به او گرایش دارند.
بر این باورند كه خداوند حق مطلق و كامل است و دیگران هر كس كه باشد اگر بهره ای از حق و حقیقت برده از سوی او به دست آورده است.
بنابراین از ویژگی های مهم و اساسی امت اسلام را می بایست در حق طلبی و حق خواهی آنان جست. به گونه ای كه فقدان آن بیانگر و نشانگر دوری از امت اسلام و اهداف ایجادی جامعه حق طلب است. (اعراف آیه181)

دعوت به حق

امت اسلام نه تنها خود اهل حق هستند و به حق ایمان داشته و برمدار حق عمل می كنند بلكه دیگران را نیز به حق و حقیقت می خوانند. حق و حقیقت در مفهوم قرآن گستره وسیعی را در برمی گیرد و شامل مباحث عقیدتی و اجتماعی می شود. از این رو خداوند در اندیشه قرآنی حق است و ایمان به حق به معنا و مفهوم ایمان به خداست.
این كه همه انسان ها در زیان به سرمی برند مگر كسانی كه دارای چهار ویژگی ایمان به خدا و عمل نیكو و دعوت به حق و دعوت به عمل نیكو كنند (سوره عصر) بیان گر این نكته است كه حقی كه مؤمن رستگار و رهایی یافته از زیان بدان دعوت می كنند همان ایمان به خداست. حق در مفهوم قرآنی شامل عمل صالح و امر به معروف و نهی از منكر نیز می شود. مؤمن كسی است كه خود به حق ایمان داشته و دیگران را به حق دعوت می كند.
از این رو از ویژگی های امت اسلام آن است كه دیگران را به عمل صالح دعوت می كند. روشنگری در بینش قرآنی امری واجب و ضروری است. بنابراین بر مردمان است كه دیگران را به حقایق آگاه كرده و از كتمان حق دوری ورزند. این روشنگری شامل حوزه های اعتقادی و حوزه های عمل اجتماعی می شود. امت اسلام می بایست مردمان را به معروف بخواند و از آنان بخواهد تا هنجارهای پسندیده را در زندگی اجتماعی خویش در پیش گیرند. در حقیقت عمل صالح شامل عمل به آموزه های شرعی و عرفی است. البته به نظر می رسد كه معروف در بینش قرآنی به معنا و مفهوم هنجارهای پسندیده و مفید است؛ از این رو احكام شرعی و عقلی و عقلایی را شامل می شود.
امت اسلام نه تنها خود در مسیر حق و كمال است و در بینش و نگرش خویش اعتقادات حقی دارد و رفتار فردی و اجتماعی خویش را بر پایه موازین عقلی و شرعی و عقلایی سامان می دهد بلكه دیگران را نیز به این بینش و نگرش می خواند.
بنابراین از مسئولیت ها و تكالیف امت اسلام آن است كه در حوزه روشنگری اعتقادات كامل و حق را به دیگران بیاموزاند و آنان را به حق و حقیقت آگاه سازد و از آنان بخواهد تا در مسیر كمالی قرار گرفته و رفتار و اعمال خویش را نیز بر پایه این سامان دهند. (آل عمران آیه110)

هدایت گری

از ویژگی های دیگر امت اسلام، هدایت دیگران به حق و حقیقت است. چنان كه امت اسلام خود بر حق است و به حق و حقیقت ایمان داشته و در جست وجوی آن می باشد و می كوشد تا در زندگی فردی و اجتماعی خویش حق را ظهور و بروز دهد و چنان كه می كوشد تا دیگران را به حق و حقیقت دعوت كند، هم چنین تلاش می كند دستگیر ایشان باشد و به دیگران كمك كند تا راه حق را یافته و در مسیر تكاملی آن حركت كنند. بنابراین هم خود حق خواه هستند و هم دیگران را بدان می خوانند و هم شرایطی را فراهم می آورند تا دیگران بتوانند در مسیر حق قرارگرفته و حركت كنند. (اعراف آیه181)
به سخن دیگر، امت اسلام افزون بر مسئولیت روشنگری و بیدارگری موظف است تا شرایط و بستری را فراهم آورد تا دیگران بتوانند در مسیر حق قرارگیرند و از فواید و منافع آن بهره مند گردند. امت اسلام نمی تواند به این بسنده كند كه حق را به دیگری یادآور شده است و او را از حق و باطل آگاه ساخته است و وظیفه روشنفكری را كه روشنگری است به سرانجام رسانده است و دیگر وظیفه و مسئولیتی ندارد، بلكه بر اوست تا فضا و بستری را فراهم آورد تا دیگران حق را درك و لمس كرده و ارتباط تنگاتنگی با حق پیدا كنند تا بتوانند در مسیر آن قرارگیرند. این همان چیزی است كه قرآن از آن به هدایت دیگران به سوی حق یاد كرده است. (همان)

امت برتر

بنابراین امت اسلام امتی برتر در جوامع اسلامی است. هر كسی به این جامعه می نگرد همه خصوصیات یك جامعه نمونه و كامل و برتر را در آن می یابد. هیچ نقصی نیست كه موجب شود تا جامعه از حالت برتری خویش بیرون رود. همه چیز در حوزه های فردی و اجتماعی و مادی و معنوی و سیاسی و اجتماعی و اقتصادی در سر جای خویش قرارگرفته است. از این رو هر كس بدان می نگرد به سوی آن كشیده و جذب و جلب می شود. (آل عمران آیه110)
این ها بخشی از ویژگی های امت اسلام است كه قرآن در آیاتی چندان بدان اشاره كرده است. این آیات به امت می نمایاند كه می بایست چه مسئولیت هایی داشته باشند و چگونه عمل و رفتار كنند. از این رو اگر امتی مدعی آن است كه از امت اسلام به شمار می آید می بایست چنین ویژگی هایی را داشته باشد و از چنین خصوصیات و صفاتی بهره مند باشد.
برمسلمانان است كه برای دست یابی به چنین جامعه ای برتر و كامل تلاش كنند. در حقیقت ایجاد امت چنین كامل و برتر از سوی مسلمانان مسئولیت و وظیفه ای است كه از سوی خداوند بر دوش مسلمانان نهاده شده است و بر همگان است كه برای ایجاد و تشكیل آن تلاش كنند. (آل عمران آیه104)
بنابراین فرار از این مسئولیت و وظیفه نه تنها بازتاب های منفی بر زندگی روزانه مسلمانان خواهد گذاشت بلكه موجب می شود تا در قیامت از عدم عمل به مسئولیت و وظیفه بازخواست شده و دچار عذاب سخت و دشوار خداوند گردند.

نویسنده:حمزه اسفندیاری
منبع:روزنامه کیهان