تبلیغات
قلم و اندیشه ها - قبض روح در دیدگاه اسلامی
قبض روح در دیدگاه اسلامی


از آیات و روایات فراوانی برمی آید كه خدا یا ملك الموت و یا فرشتگان الهی هنگام مرگ، روح انسان را قبض می كنند. در بعضی از آیات می خوانیم:
الله یتوفی الأنفس حین موتها؛ (1) خداوند است كه هنگام مردن، جان ها را به طور كامل می گیرد.و برخی آیات حاكی از آن هستند كه فرشته ی مرگ نفوس و ارواح را می ستاند:
«قل یتوفاكم ملك الموت الذی وكل بكم؛(2) بگو فرشته ی مرگ كه بر شما گمارده شده ( نفس و روح) شما را به طور كامل اخذ می كند.
و آیاتی دیگر هم توفی و اخذ كامل ارواح را به فرستادگان (فرشتگان) الهی منتسب می كند:
الذین تتوفاهم الملائكه؛(3) همانا كسانی كه فرشتگان (روح) آن ها را به طور كامل اخذ می كنند.
البته روشن است كه این آیات با یكدیگر تنافی ندارند؛ زیرا فاعلیت فرشتگان در طول فاعلیت ملك الموت و آن هم در طول فاعلیت الهی مطرح است و وقتی فاعلیت طولی باشد - و نه عرضی- مشكلی وجود نخواهد داشت.
از امام صادق علیه السلام درباره ی آیه شریفه «الله یتوفی الأنفس حین موتها» (4) «قل یتوفاكم ملك الموت الذی وكل بكم»، (5) «الذین تتوفاهم الملائكه طیبین»، (6) «الذین تتوفاهم الملائكه ظالمی أنفسهم»، (7) و «توفته رسلنا» «و لو تری اذ یتوفی الذین كفروا الملائكه» (8) سؤال شد كه چگونه امكان دارد؟ چگونه ملك الموت یا فرشتگان جان ها را می گیرند در حالی كه در طول یك ساعت در همه كرانه های جهان آنقدر می میرند كه غیر از خدا كسی حساب آن ها را ندارد؟ حضرت فرمودند:
خدای تعالی برای ملك الموت اعوان و انصاری از فرشتگان قرار داده كه ارواح را قبض می كنند؛ مانند نگهبان شهری كه برای اداره ی شهر، اعوان و انصار انسانی دارد و آنان را به هنگام نیاز بسیج می كند. فرشتگان هم (ارواح) افراد را به طور كامل اخذ می كنند و ملك الموت هم از آنان به طور كامل می گیرد؛ در حالی كه خود ملك الموت هم افرادی را قبض كرده است؛ آن گاه خداوند آن چه را كه نزد ملك الموت است، توفی می كند.
روایت شریفه هم فاعلیت قابضان ارواح را مطرح می كند و هم متذكر می شود كه فرشتگان همه ی ارواح را قبض می كنند بدین صورت كه ارواح را ملك الموت و اعوانش به طور كامل قبض می كنند . بدین ترتیب در مرگ های دسته جمعی نمی توان گفت: چگونه ممكن است در مدت كم تر از یك ساعت میلیونها نفر در سطح جهان بمیرند و ملك الموت جان همه آن ها را بگیرد! وانگهی با صرف نظر از روایت مزبور، می دانیم كه ملك الموت موجودی مجرد است كه قدرتی الهی و فوق العاده دارد و در یك لحظه می تواند تعداد بی شماری - و حتی همه موجودات زنده - را قبض روح كند.
امام صادق علیه السلام می فرماید: به ملك الموت علیه السلام گفته شد: چگونه ارواح را در مدت یك ساعت قبض می كنی ؛ در حالی كه بعضی از آنها در مغرب و برخی دیگر در مشرقند؟ پاسخ داد: آن ها را فرامی خوانم؛ پس مرا اجابت خواهند كرد؛ سپس ادامه داده و گفت:
ان الدنیا بین یدی كالقصعه بین یدی أحدكم یتناول منها ما شاء و الدنیا عندی كالدرهم فی كف أحدكم یقلبه كیف یشاء؛ (9) همانا دنیا نزد من، همانند كاسه ای پیش روی یكی از شماست كه بخواهد چیزی را از آن تناول كند، دنیا نزد من مانند درهمی در كف یكی از شماست كه هر گونه بخواهد آن را زیرورو می كند».

كیفیت قبض روح

شاید به ذهن كسی خطور نكند كه قبض روح افراد با یكدیگر تفاوت دارد. شاید برخی تصور كنند اسباب و عوامل مرگ فرق می كنند؛ ولی اصل وجود مردن در همه افراد یكسان بوده و آن، جان دادن و خروج نفس از بدن است.
با توجه به روایات اهل بیت علیهم السلام نمی توان تساوی قبض روح در همه افراد را پذیرفت؛ مخصوصا با توجه به این كه روح انسانی مجرد است و نمی توانیم كیفیت قطع علاقه روح از بدن را با حواس پنجگانه درك كنیم؛ حتی از روایتی به نقل از امام صادق علیه السلام استفاده می شود كه خدای متعال برای آسان شدن جان دادن مؤمن به ملك الموت دستور می دهد تا روح او را به بدنش برگرداند و به بهترین وجه آن را خارج كند؛ و مرحوم علامه مجلسی رحمه الله هم در توضیح این روایت می گوید: ممكن است این مسأله بدان علت صورت گیرد كه مؤمن به سختی از دنیا مفارقت نكند؛ به خلاف كافر كه برای او چنین چیزی روا نیست. گفته شده این امر برای آن است كه قبلا جایگاهش را در بهشت ببیند و دوباره به بدن برگشته و با رضایت كامل از مرگ و با راحتی از دنیا برود و یا به سبب آن است كه كفاره گناهانش محسوب شود تا آخرت بر او آسان گردد؛ سپس مرحوم مجلسی به قول اول تمایل نشان می دهند. (10)

دو گروه از فرشتگان جهت قبض ارواح

در ضمن روایتی طولانی از امیرالمؤمنین علیه السلام نقل شده است:
فمن كان من اهل الطاعه تولت قبض روحه ملائكه الرحمه و من كان من اهل المعصیه قبض روحه ملائكه النقمه و لملك الموت اعوان من ملائكه الرحمه و النقمه؛ (11) كسانی كه اهل طاعت باشند، فرشتگان رحمت قبض روحشان را به عهده می گیرند و روح گناه كاران را فرشتگان عذاب قبض می كنند. و ملك الموت اعوانی از ملائكه رحمت و نعمت دارد.

كیفیت قبض روح مؤمن

از روایات متعددی می توان استفاده كرد كه مؤمنان با راحتی و بدون اضطراب و دلهره قبض روح شده و بدون هیچ گونه حزن و اندوهی از دنیا می روند؛ بلكه به هنگام احتضار نیز اهل البیت علیهم السلام بر بالین آنان شرفیاب شده و مژده (بهشت و همنشینی با اولیای الهی و ...) به آنان می دهند. (12)
در روایتی نیز از امام صادق علیه السلام آمده است كه ( قبض روح شدن) برای مؤمن همانند بوییدن پاكیزه ترین و خوشبوترین بوییدنی ها است؛ پس یك نحوه سستی در حواس او ایجاد می شود، مثل این كه به خواب رفته باشد و به طور كلی هرگونه رنج و دردی از او دفع می شود. (13) حتی در بعضی روایات از آن حضرت نقل شده مؤمنی كه با ورع باشد، به برادران خود یاری رساند و در برابرشان بخشنده باشد، احساس نمی كند كه روح از بدنش مفارقت كرده (بسیار راحت و بدون درد و رنج جان می دهد) و این همان فرمایش خدای سبحان است كه:
یا أیتها النفس المطمئنه * ارجعی الی ربك راضیه مرضیه. (14)
در روایتی می خوانیم: از پیامبر صلی الله علیه و آله سؤال شد:
چگونه ملك الموت روح مؤمن را دریافت می كند؟ حضرت فرمودند: فرشته مرگ هنگام قبض روح مؤمن همانند ایستادن عبد ذلیل نزد مولایش نزد او می ایستد او و اصحابش می ایستند و به مؤمن نزدیك نخواهند شد تا این كه ملك الموت ابتدا سلام كرده و او را به بهشت بشارت دهد.

كیفیت قبض روح كافر

از آیات شریفه ای كه گذشت تا حدودی روشن شد كه ظالمان و كسانی كه از روی استكبار از آیات الهی اعراض می كنند، هنگام مرگ با چه دشواری هایی رو به رو هستند؛ ولی علاوه بر آیات، روایات هم گویای سختی ها و گرفتاری های بی ایمانان به هنگام قبض روحشان می باشند.
طبق روایتی امام صادق علیه السلام در پاسخ به این سؤال كه مرگ را برای وصف كنید، می فرماید:
... و الكافر كلسع الأفاعی و لدغ العقارب او اشد؛ مرگ برای كافر همانند گزیدن افعی ها و عقرب ها و یا شدیدتر از آن هاست. (15)
در روایتی آمده است:
از امام صادق علیه السلام درخواست شد كه مرگ را برای ما توصیف كنید. حضرت فرمود: ... عده ای بر این باورند كه مرگ از اره شدن با اره ها و قیچی شدن (گوشت ها) با قیچی ها و كوبیده شدن سنگ ها و گرداندن استوانه سنگ آسیاها بر حدقه های چشم، سخت تر است. حضرت فرمودند: نسبت به بعضی از كافران و فاجران چنین است؛ آیا نمی بینی كه بعضی از آنان با چنین سختی هایی روبه رو هستند؟...»

پاسخ به یك پرسش:

گاهی گفته می شود اگر آیات و روایات دلالت می كنند كه كافران و بی ایمانان با سختی قبض روح می شوند، پس چرا در برخی موارد شاهد آسان جان دادن آنان هستیم و بالعكس بعضی از مؤمنان به سختی جان می دهند.
پاسخ این اشكال را از روایات معصومان علیهم السلام جویا می شویم:
به امام صادق علیه السلام عرض شد: چگونه است كه ( از یك سو) بعضی از كافران به راحتی قبض روح می شوند؟ و در حال سخن گفتن و خبر دادن و خندیدن (ناگهان) خاموش می شوند؟ در بین مؤمنان هم افرادی این چنین جان می دهند، و از (سویی دیگر) هم از مؤمنان و هم از كافران كسانی هستند كه به هنگام سكرات موت سختی هایی را تحمل می كنند؟
حضرت در پاسخ فرمودند: در مواردی كه مؤمن به راحتی جان می دهد به سبب آن است كه پاداش او به زودی (و در همین دنیا) آغاز شده است و در مواردی كه به سختی جان می دهد، به دلیل آن است كه از گناهانش پاك شود (سختی جان دادن، كفاره ی گناهانش خواهد بود) تا در آخرت پاك و منزه از گناهان محشور گردد؛ در حالی كه مستحق پاداش ابدی است و هیچ مانعی در برابر او نخواهد بود؛ اما در مواردی كه كافر به آسانی قبض روح می شود به جهت این است كه همین آسان جان دادن ، پاداش كارهای نیكی باشد كه در دنیا انجام داده تا به هنگام ورود به آخرت هیچ چیز به همراه نداشته باشد، مگر آن چه را كه به سبب آن مستحق عذاب الهی است، و كافرانی كه به سختی جان می دهند، بدان سبب است كه (در همین جهان) عذاب الهی برایشان شروع شده، در حالی كه نیكی هایشان از بین رفته است. این ها به جهت عدالت خداست كه ظلم نمی كند».
و در روایتی دیگر آن حضرت علیه السلام در پاسخ به محمد بن مسلم كه از ایشان درباره ی گناهان سؤال كرد، فرمودند:
ممكن است خدای تبارك و تعالی در همین جهان جسد او را مبتلا (و بیمار) كند تا كفاره گناهانش باشد؛ و الا (اگر چنین نشد) ممكن است رزق و روزی را بر او تنگ بگیرد و اگر این هم كفاره گناهانش نشود، هنگام مرگ، بر او سخت گیری نماید تا بدون گناه بر خدا وارد گشته داخل بهشت گردد.
مرحوم كلینی در كتاب «كافی» روایت می كند از علی بن ابراهیم از پدرش از نوفلی از سكونی از حضرت امام جعفر صادق علیه السلام چشم دردی برای أمیرالمؤمنین علیه السلام پدید آمد.
رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم برای عیادت آن حضرت تشریف آوردند، دیدند كه أمیرالمؤمنین از شدت درد فریاد می كشد.
رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم فرمودند: یا علی! جزع و فزع داری یا آنكه شدت درد تو را بدینصورت درآورده است؟
أمیرالمؤمنین علیه السلام عرض كرد: یا رسول الله تا بحال در مدت عمر من دردی بدین شدت عارض من نگردیده است.
پس رسول خدا فرمودند: ای علی! ملك الموت چون برای قبض روح كافر حاضر میگردد با او سفودی است از آتش ( و سفود آهنی است كه با آن گوشت را بریان می كنند) و با آن سفود قبض روح او را می نماید و به اندازه ای بر آن كافر دشوار است كه از شدت آن جهنم بفریاد آید.
أمیرالمؤنین علیه السلام برخاسته و نشستند، و گفتند: ای رسول خدا! این حدیث را برای من تكرار كن؛ این گفتارت موجب شد كه درد خود را فراموش كردم . و سپس عرض كرد: آیا این قسم قبض روح اختصاص به كافر دارد یا به كسی از امت تو هم ممكن است برسد؟
رسول خدا فرمود: آری، به سه دسته، حاكمی كه جور ورزد و ستم روا دارد، و كسی كه مال یتیم را از روی ستم بخورد، و شاهدی كه در محكمه ی قاضی به باطل و دروغ گواهی دهد. (معاد شناسی علامه طهرانی ص 281)

پی نوشت :

1- زمر(39)، 42.
2- سجده (32)، 11.
3- نحل (16)، 28 و ر.ک: نساء (4)، 97- انعام (6)، 61- محمد (47)، 27 و نحل (16)، 32.
4- زمر(39)، 42.
5- سجده (32)، 11.
6- نحل (16)، 32.
7- نحل (16)، 28.
8- انفال (8)، 50.
9- شیخ صدوق، من لا یحضره الفقیه، ج 1، ص 80.
10- ر.ک: محمد باقر مجلسی، بحار الانوار، ج 6، ص 166.
11- عبدالعلی حویزی، نورالثقلین، ج 3، ص 51.
12- ر.ک: محمد باقر مجلسی، بحار الانوار، ص 181، 184، 185، 188، 190، 196 و 200.
13- همان، ص 152 و نیز ر.ک: همان، ص 172.
14- همان، ص 186.
15- محمد باقر مجلسی، بحار الانوار، ص 172.